«Δεν ξέρω την απάντηση, οπότε θα το γκουγκλάρω».
Η φράση ακούγεται τόσο φυσική, ώστε σπάνια σκεφτόμαστε τι έχει συμβεί μέσα στη λέξη «γκουγκλάρω». Κι όμως, σε αυτό το καθημερινό ρήμα κρύβεται μια ολόκληρη ιστορία γλωσσικής επαφής και μορφολογικής δημιουργικότητας.
Μια ξένη εμπορική ονομασία, το Google, μπήκε σε ένα ελληνικό μορφολογικό καλούπι και άρχισε να λειτουργεί σαν κανονικό ρήμα. Δεν χρησιμοποιούμε απλώς μια αγγλική λέξη μέσα σε μια ελληνική πρόταση. Την προσαρμόζουμε στο σύστημα της ελληνικής.
Από το Google στο «γκουγκλάρω»
Η λέξη Google είναι αρχικά το όνομα μιας εταιρείας και της γνωστής μηχανής αναζήτησης. Επειδή, όμως, η υπηρεσία έγινε αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής ζωής, το όνομά της άρχισε να συνδέεται όχι μόνο με την ίδια την εταιρεία αλλά και με την πράξη της διαδικτυακής αναζήτησης.
Έτσι, όταν λέμε «θα το γκουγκλάρω», εννοούμε «θα το αναζητήσω στο διαδίκτυο — συνήθως μέσω της Google». Ένα κύριο όνομα έχει προσφέρει τη βάση για τη δημιουργία ενός ρήματος.
Η αγγλική γλώσσα διαθέτει ήδη το ρήμα to google. Αυτό ασφαλώς διευκόλυνε τη διάδοση της ρηματικής χρήσης. Στα ελληνικά, όμως, η ξένη βάση δεν μένει άκλιτη ούτε χρησιμοποιείται αυτούσια. Συνδέεται με ένα γνώριμο ελληνικό σχήμα:
γκουγκλ- + -άρω → γκουγκλάρω
Τι κάνει το «-άρω»;
Το -άρω λειτουργεί στη Νέα Ελληνική ως ιδιαίτερα παραγωγικός τρόπος σχηματισμού ρημάτων. Με απλά λόγια, οι ομιλητές μπορούν να το προσθέσουν σε μια βάση και να δημιουργήσουν ένα νέο ρήμα, του οποίου η σημασία γίνεται εύκολα κατανοητή.
Το μοτίβο εμφανίζεται πολύ συχνά σε βάσεις ξένης προέλευσης και ειδικότερα σε αγγλικά δάνεια:
- check → τσεκάρω
- scan → σκανάρω
- post → ποστάρω
- click → κλικάρω
- block → μπλοκάρω
- Google → γκουγκλάρω
Το σημαντικό είναι ότι δεν αποθηκεύουμε παθητικά ξένες λέξεις. Τις επεξεργαζόμαστε με υλικό και μηχανισμούς που είναι διαθέσιμοι στη γλώσσα μας. Το -άρω λειτουργεί σαν μια μορφολογική «υποδοχή», στην οποία μπορούν να κουμπώσουν πολλές νέες βάσεις.
Τι σημαίνει «παραγωγικό»;
Στη μορφολογία, ένας μηχανισμός χαρακτηρίζεται παραγωγικός όταν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη δημιουργία νέων λέξεων. Δεν περιορίζεται, δηλαδή, σε λίγους παλιούς και παγιωμένους σχηματισμούς.
Αν αύριο εμφανιστεί μια καινούργια ψηφιακή εφαρμογή, οι ομιλητές μπορούν αυθόρμητα να πάρουν το όνομά της και να δημιουργήσουν ένα νέο ρήμα με το -άρω. Ακόμη κι αν δεν το έχουμε ακούσει ποτέ ξανά, είναι πιθανό να καταλάβουμε αμέσως τι σημαίνει. Αυτή ακριβώς η δυνατότητα δείχνει την παραγωγικότητα του μορφολογικού μοτίβου.
Οι νέες λέξεις, επομένως, δεν εμφανίζονται τυχαία. Οι ομιλητές ακολουθούν πρότυπα που ήδη αναγνωρίζουν από άλλες λέξεις της γλώσσας.
Ένα ξένο στοιχείο με ελληνική γραμματική
Μόλις σχηματιστεί, το «γκουγκλάρω» συμπεριφέρεται σαν ελληνικό ρήμα. Παίρνει πρόσωπο, αριθμό, χρόνο και όψη:
- εγώ γκουγκλάρω
- εσύ γκουγκλάρεις
- εμείς γκουγκλάρουμε
- χθες γκούγκλαρα
- θα το γκουγκλάρω
Μπορεί ακόμη να αποτελέσει βάση για άλλους σχηματισμούς, όπως το ουσιαστικό «γκουγκλάρισμα». Η ξένη προέλευση της βάσης δεν εμποδίζει τη λέξη να συμμετέχει πλήρως στην ελληνική γραμματική.
Αυτό είναι ένα βασικό χαρακτηριστικό του γλωσσικού δανεισμού: η γλώσσα που δέχεται ένα στοιχείο δεν το αφήνει πάντοτε ανέγγιχτο. Συχνά το προσαρμόζει φωνολογικά, μορφολογικά και ορθογραφικά στις δικές της ανάγκες.
«googlάρω» ή «γκουγκλάρω»;
Στην ψηφιακή επικοινωνία συναντάμε συχνά μεικτές γραφές όπως «googlάρω». Σε αυτές, η αγγλική βάση διατηρεί το λατινικό αλφάβητο και το ελληνικό στοιχείο γράφεται με ελληνικούς χαρακτήρες. Η ίδια η ορθογραφία κάνει ορατή τη συνάντηση των δύο γλωσσών.
Η γραφή «γκουγκλάρω» αποδίδει ολόκληρη τη λέξη με το ελληνικό αλφάβητο και ταιριάζει καλύτερα σε ένα συνεχές ελληνικό κείμενο. Οι μεικτές μορφές, ωστόσο, έχουν ιδιαίτερο κοινωνιογλωσσικό ενδιαφέρον: αποτελούν δημιουργικές επιλογές των χρηστών και είναι πολύ συνηθισμένες σε μηνύματα, αναρτήσεις και σχόλια.
Είναι σωστό να το λέμε;
Το «γκουγκλάρω» ανήκει κυρίως στον καθημερινό και ανεπίσημο λόγο. Σε ένα επίσημο κείμενο μπορεί να προτιμήσουμε το «αναζητώ στο διαδίκτυο». Αυτό, όμως, είναι ζήτημα ύφους και επικοινωνιακής περίστασης και όχι απόδειξη ότι η λέξη είναι γλωσσικά «λανθασμένη». Επιπλέον, υπάρχει διαφορά ακόμη και στη φωνολογία, καθώς ένας Έλληνας ομιλητής θα προφέρει τη λέξη διαφορετικά από έναν Άγγλο ομιλητή. Άρα, η λέξη έχει ενσωματωθεί πλήρως τόσο φωνολογικά όσο και μορφολογικά στο σύστημα της ελληνικής γλώσσας.
Από περιγραφική γλωσσολογική σκοπιά, η λέξη παρουσιάζει έναν απολύτως συστηματικό σχηματισμό. Έχει αναγνωρίσιμη βάση, ακολουθεί ένα παραγωγικό πρότυπο και κλίνεται σύμφωνα με τους κανόνες της ελληνικής.
Η γλώσσα δεν αντιγράφει, αλλά δημιουργεί
Το «γκουγκλάρω» είναι ένα μικρό παράδειγμα της μεγάλης προσαρμοστικής δύναμης της γλώσσας. Η επαφή με τα αγγλικά προσφέρει νέο λεξιλογικό υλικό, αλλά οι Έλληνες ομιλητές δεν το χρησιμοποιούν μηχανικά. Το μετασχηματίζουν, το κλίνουν και το εντάσσουν σε δικά τους μορφολογικά πρότυπα.
Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα πούμε «περίμενε να το γκουγκλάρω», δεν θα χρησιμοποιούμε απλώς έναν μοντέρνο αγγλισμό. Θα ενεργοποιούμε έναν ζωντανό μηχανισμό της ελληνικής μορφολογίας.