Από πού προέρχονται όμως;
Στην περίπτωση της ΑΕΚ, το «Τούρκοι» συνδέεται προφανώς με την ιστορική και προσφυγική ταυτότητα του συλλόγου και την Κωνσταντινούπολη, η οποία βρίσκεται σήμερα στην Τουρκία.
Στην περίπτωση του ΠΑΟΚ, το «Βούλγαροι» χρησιμοποιείται εδώ και δεκαετίες ως καταχρηστικός και υβριστικός χαρακτηρισμός για τους οπαδούς του και γενικότερα έχει χρησιμοποιηθεί για ομάδες της Θεσσαλονίκης, στο πλαίσιο της γνωστής οπαδικής αντιπαράθεσης Βορρά και Νότου. Η γεωγραφική θέση της Θεσσαλονίκης και η εγγύτητά της προς τα βόρεια σύνορα της χώρας έδωσαν πρόσφορο έδαφος για τέτοιου είδους οπαδικούς χαρακτηρισμούς.
Φυσικά, τίποτε από αυτά δεν δηλώνει την πραγματική εθνική καταγωγή των οπαδών.
Υπάρχει, ωστόσο, μια μικρή γλωσσική ειρωνεία.
Γιατί οι λέξεις ΑΕΚτζής και ΠΑΟΚτζής περιέχουν πράγματι ένα στοιχείο τουρκικής προέλευσης.
Και κάπου εδώ αφήνουμε την κερκίδα και περνάμε στη μορφολογία.
Από το Α.Ε.Κ. στον ΑΕΚτζή
Για να δημιουργηθεί η λέξη ΑΕΚτζής, δεν πήραμε απλώς μια έτοιμη λέξη και της κολλήσαμε μια κατάληξη.
Η λέξη αποτελεί αποτέλεσμα αυτού που στη μορφολογία μπορούμε να περιγράψουμε ως πολλαπλές διεργασίες.
Με απλά λόγια, για να φτάσουμε στην τελική μορφή της, πρέπει να περάσουμε από περισσότερα του ενός στάδια μορφολογικής κατασκευής.
Αρχικά έχουμε:
Αθλητική Ένωσις Κωνσταντινουπόλεως → Α.Ε.Κ.
Τα αρχικά των λέξεων σχηματίζουν το ΑΕΚ.
Και εδώ συμβαίνει κάτι ενδιαφέρον.
Το ΑΕΚ δεν το προφέρουμε συνήθως γράμμα προς γράμμα, δηλαδή «άλφα έψιλον κάπα». Το προφέρουμε ως μία ενιαία λέξη:
ΑΕΚ → [aˈek]
Έτσι, το αρκτικόλεξο λειτουργεί ως ακρωνύμιο.
Το ίδιο συμβαίνει και με το ΠΑΟΚ:
Πανθεσσαλονίκειος Αθλητικός Όμιλος Κωνσταντινοπολιτών → ΠΑΟΚ
Δεν λέμε «πι άλφα όμικρον κάπα».
Λέμε απλώς ΠΑΟΚ.
Και μετά έρχεται η λεξικοποίηση
Τα πράγματα όμως δεν σταματούν εκεί.
Τα ΑΕΚ και ΠΑΟΚ χρησιμοποιούνται τόσο συστηματικά από τους ομιλητές ως αυτόνομες μονάδες, ώστε περνούν από μια διαδικασία που ονομάζουμε λεξικοποίηση.
Με απλά λόγια, αρχίζουν να συμπεριφέρονται σαν κανονικά λεξικά στοιχεία της γλώσσας.
Και έχουμε μια πολύ καλή απόδειξη γι’ αυτό:
μπορούμε να δημιουργήσουμε καινούργιες λέξεις πάνω τους.
ΑΕΚ → ΑΕΚτζής
ΠΑΟΚ → ΠΑΟΚτζής
Μετά τη λεξικοποίησή τους, λοιπόν, μπορούν να λειτουργήσουν ως θέματα και βάσεις σχηματισμού νέων λέξεων.
Και εδώ εμφανίζεται ο πρωταγωνιστής της ιστορίας μας:
το τζής.
Ο «Τούρκος» της υπόθεσης είναι τελικά το τζής
Σύμφωνα με τον Ξυδόπουλο (2012: 212), το παραγωγικό επίθημα τζής είναι τουρκικής προέλευσης.
Πρόκειται όμως για ένα στοιχείο που έχει ενσωματωθεί στο μορφολογικό σύστημα της Νέας Ελληνικής και χρησιμοποιείται για τον σχηματισμό νέων λέξεων.
Δεν περιορίζεται, φυσικά, στους οπαδούς.
Η ελληνική το έχει αξιοποιήσει παραγωγικά σε διάφορους σχηματισμούς και μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να δηλώσει, ανάλογα με τη βάση στην οποία προστίθεται, κάποιον που ασχολείται με κάτι, χαρακτηρίζεται από κάτι ή συνδέεται συστηματικά με αυτό.
Και η γλώσσα των οπαδών το αξιοποίησε με τον δικό της τρόπο.
Παίρνουμε λοιπόν τις λεξικοποιημένες βάσεις:
ΑΕΚ + τζής → ΑΕΚτζής
ΠΑΟΚ + τζής → ΠΑΟΚτζής
Το αποτέλεσμα είναι δύο απολύτως αναγνωρίσιμες λέξεις της καθημερινής ελληνικής, οι οποίες δηλώνουν τον οπαδό της αντίστοιχης ομάδας.
Μία λέξη, πολλές διεργασίες
Και εδώ βρίσκεται το πιο ενδιαφέρον σημείο μορφολογικά.
Ο ΑΕΚτζής δεν προέκυψε σε ένα μόνο βήμα.
Για να φτάσουμε στην τελική λέξη, έχουν προηγηθεί πολλαπλές διεργασίες:
Αθλητική Ένωσις Κωνσταντινουπόλεως
↓
Α.Ε.Κ.
σχηματισμός αρκτικολέξου
↓
ΑΕΚ
ακρωνυμική προφορά
↓
ΑΕΚ
λεξικοποίηση → βάση σχηματισμού
↓
ΑΕΚ + τζής
παραγωγή με το παραγωγικό επίθημα τζής
↓
ΑΕΚτζής
Ακριβώς την ίδια πορεία μπορούμε να παρατηρήσουμε και στο:
Πανθεσσαλονίκειος Αθλητικός Όμιλος Κωνσταντινοπολιτών
↓
ΠΑΟΚ
σχηματισμός αρκτικολέξου και ακρωνυμίου
↓
ΠΑΟΚ
λεξικοποίηση → βάση σχηματισμού
↓
ΠΑΟΚ + τζής
παραγωγή
↓
ΠΑΟΚτζής
Επομένως, οι λέξεις ΑΕΚτζής και ΠΑΟΚτζής αποτελούν εξαιρετικά παραδείγματα του πώς πολλαπλές μορφολογικές διεργασίες μπορούν να συνεργαστούν για τη δημιουργία μιας νέας λέξης.
Και μάλιστα μιας λέξης που χρησιμοποιείται καθημερινά χωρίς οι περισσότεροι ομιλητές να σκέφτονται όλα τα στάδια που κρύβονται πίσω της.
Άρα τελικά;
Οι ΑΕΚτζήδες είναι Τούρκοι;
Όχι.
Οι ΠΑΟΚτζήδες είναι Βούλγαροι;
Επίσης όχι.
Αλλά υπάρχει μια ωραία γλωσσική ειρωνεία:
το τζής που χρησιμοποιούμε στις ίδιες τις λέξεις ΑΕΚτζής και ΠΑΟΚτζής είναι τουρκικής προέλευσης.
Και κάπως έτσι, ένας οπαδικός χαρακτηρισμός που δημιουργήθηκε για να τονίσει τη διαφορετική καταγωγή του «άλλου» μάς οδηγεί τελικά σε ένα από τα πιο φυσιολογικά φαινόμενα των γλωσσών:
τη γλωσσική επαφή.
Γιατί οι γλώσσες δεν ενδιαφέρονται για σύνορα, κερκίδες και αντιπαλότητες.
Δανείζονται, προσαρμόζουν, λεξικοποιούν και δημιουργούν.
Και ευτυχώς, στη μορφολογία δεν υπάρχει VAR.
Βιβλιογραφία
Ξυδόπουλος, Γ. (2012). Λεξικολογία. Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκης.