Γνωρίζω τον μαγικό κόσμο του θεάτρου και του κινηματογράφου (Το ρήμα)

✏️ Τι θα μάθουμε;

Στην πέμπτη ενότητα μπαίνουμε στον μαγικό κόσμο του θεάτρου και του κινηματογράφου και γνωρίζουμε καλύτερα ένα από τα σημαντικότερα μέρη του λόγου: το ρήμα.

Μαθαίνουμε ποιος είναι ο ρόλος του μέσα στην πρόταση, πώς αλλάζει ανάλογα με το πρόσωπο, τον αριθμό, τη φωνή και τον χρόνο και ποια σχέση έχει το υποκείμενο με την ενέργεια που εκφράζεται.

Εξετάζουμε επίσης πότε η ενέργεια μεταβαίνει σε ένα αντικείμενο, πότε παραμένει στο υποκείμενο και πότε το ρήμα δεν εκφράζει κάποια ενέργεια αλλά απλώς μια κατάσταση.

Στο τέλος βλέπουμε πώς σχηματίζονται παράγωγα ρήματα και πώς τα ρήματα ζωντανεύουν μια αφήγηση.

🎬 5.1

Ο ρόλος και η λειτουργία του ρήματος

Το ρήμα αποτελεί το βασικό στοιχείο της πρότασης. Μπορεί να εκφράζει μια ενέργεια, μια κατάσταση ή κάτι που συμβαίνει. Γύρω από το ρήμα οργανώνονται και οι υπόλοιπες πληροφορίες της πρότασης.

💡 Για παράδειγμα

Ο ηθοποιός παίζει.Το ρήμα «παίζει» εκφράζει μια ενέργεια.

Το παιδί κοιμάται.Το ρήμα «κοιμάται» εκφράζει μια κατάσταση.

Άρχισε η παράσταση.Το ρήμα «άρχισε» παρουσιάζει κάτι που συμβαίνει.

Η Μαρία παρακολούθησε μια ταινία χθες το βράδυ.Ρήμα: παρακολούθησεΠοιος παρακολούθησε; Η Μαρία.Τι παρακολούθησε; Μια ταινία.Πότε την παρακολούθησε; Χθες το βράδυ.

Ψηφιακό εκπαιδευτικό υλικόΟ ρόλος και η λειτουργία του ρήματοςΗ αντίστοιχη θεωρία και οι δραστηριότητες από το ψηφιακό εκπαιδευτικό υλικό.Άνοιξε τις σημειώσεις Ελληνικός ΠολιτισμόςΤο ρήμαΘεωρία και παραδείγματα από τον «Ελληνικό Πολιτισμό».Άνοιξε τις σημειώσεις Σχολικό βιβλίοΝεοελληνική Γλώσσα Α΄ ΓυμνασίουΆνοιξε το σχολικό βιβλίο

Οι σημειώσεις μουΕτοιμάζονται… ✍️

🎭 5.2

Οι μορφές και οι σημασίες του ρήματος

Η φωνή αφορά τη μορφή και την κατάληξη του ρήματος. Η διάθεση δείχνει τη σχέση του υποκειμένου με την ενέργεια. Η μεταβατικότητα μας δείχνει αν η ενέργεια μεταβαίνει σε κάποιο αντικείμενο.

Η φωνή και η διάθεση δεν είναι πάντοτε ίδιες. Για να μην τις μπερδεύουμε, εξετάζουμε κάθε παράδειγμα βήμα προς βήμα.

💡 Για παράδειγμα

Ο σκηνοθέτης καθοδηγεί τους ηθοποιούς.Ρήμα: καθοδηγείΦωνή: ενεργητικήΔιάθεση: ενεργητική, επειδή ο σκηνοθέτης εκτελεί την ενέργεια.Μεταβατικότητα: μεταβατικό, επειδή η ενέργεια μεταβαίνει στο αντικείμενο «τους ηθοποιούς».

Η Μαρία έκλεισε την πόρτα.Ρήμα: έκλεισεΦωνή: ενεργητικήΔιάθεση: ενεργητική, επειδή η Μαρία εκτελεί την ενέργεια.Μεταβατικότητα: μεταβατικό. Η ενέργεια μεταβαίνει στο αντικείμενο «την πόρτα».

Ο ηθοποιός τρέχει.Ρήμα: τρέχειΦωνή: ενεργητικήΔιάθεση: ενεργητική, επειδή ο ηθοποιός εκτελεί την ενέργεια.Μεταβατικότητα: αμετάβατο, επειδή η ενέργεια δεν μεταβαίνει σε αντικείμενο.

Το παιδί γέλασε.Ρήμα: γέλασεΦωνή: ενεργητικήΔιάθεση: ενεργητική, επειδή το παιδί εκτελεί την ενέργεια.Μεταβατικότητα: αμετάβατο, επειδή δεν υπάρχει αντικείμενο που να δέχεται την ενέργεια.

Η παράσταση χειροκροτήθηκε από το κοινό.Ρήμα: χειροκροτήθηκεΦωνή: παθητικήΔιάθεση: παθητική, επειδή η παράσταση δέχεται την ενέργεια.Ποιητικό αίτιο: το κοινό.Στην παθητική σύνταξη δεν εμφανίζεται αντικείμενο.

Η ηθοποιός ντύνεται.Ρήμα: ντύνεταιΦωνή: παθητικήΔιάθεση: μέση, επειδή η ηθοποιός εκτελεί την ενέργεια και δέχεται η ίδια το αποτέλεσμά της.Δεν υπάρχει ξεχωριστό αντικείμενο.

Ο Γιάννης χτενίζεται.Ρήμα: χτενίζεταιΦωνή: παθητικήΔιάθεση: μέση, επειδή ο Γιάννης χτενίζει τον εαυτό του.Δεν υπάρχει ξεχωριστό αντικείμενο.

Η Μαρία πεινάει.Ρήμα: πεινάειΦωνή: ενεργητικήΔιάθεση: ουδέτερη, επειδή το ρήμα περιγράφει μια κατάσταση.Μεταβατικότητα: αμετάβατο, επειδή δεν υπάρχει αντικείμενο.

Το παιδί κοιμάται.Ρήμα: κοιμάταιΦωνή: παθητικήΔιάθεση: ουδέτερη, επειδή το ρήμα περιγράφει μια κατάσταση.Μεταβατικότητα: αμετάβατο, επειδή δεν υπάρχει αντικείμενο.

Ο Γιώργος εργάζεται καθημερινά.Ρήμα: εργάζεταιΦωνή: παθητική, επειδή στο πρώτο πρόσωπο σχηματίζεται ως «εργάζομαι».Διάθεση: ενεργητική, επειδή ο Γιώργος εκτελεί την ενέργεια της εργασίας.Μεταβατικότητα: αμετάβατο, επειδή η ενέργεια δεν μεταβαίνει σε αντικείμενο.

Η Ελένη σκέφτεται την παράσταση.Ρήμα: σκέφτεταιΦωνή: παθητική, επειδή στο πρώτο πρόσωπο σχηματίζεται ως «σκέφτομαι».Διάθεση: ενεργητική, επειδή η Ελένη είναι αυτή που σκέφτεται.Μεταβατικότητα: μεταβατικό, επειδή το ρήμα έχει αντικείμενο «την παράσταση».

Χθες έβλεπα μια ταινία.Το ρήμα «έβλεπα» βρίσκεται στον παρατατικό και η ενέργεια παρουσιάζεται με διάρκεια.

Χθες είδα μια ταινία.Το ρήμα «είδα» βρίσκεται στον αόριστο και η ενέργεια παρουσιάζεται συνοπτικά.

Ψηφιακό εκπαιδευτικό υλικόΟι μορφές και οι σημασίες του ρήματοςΠρόσωπα, αριθμοί, φωνές, διαθέσεις, χρόνοι και ποιόν ενέργειας.Άνοιξε τις σημειώσεις Ελληνικός ΠολιτισμόςΦωνές, διαθέσεις και χρόνοι του ρήματοςΘεωρία και παραδείγματα από τον «Ελληνικό Πολιτισμό».Άνοιξε τις σημειώσεις Σχολικό βιβλίοΝεοελληνική Γλώσσα Α΄ ΓυμνασίουΆνοιξε το σχολικό βιβλίο

Οι σημειώσεις μουΕτοιμάζονται… ✍️

🎟️ 5.3

Συνδετικά ρήματα και κατηγορούμενο

Ορισμένα ρήματα συνδέουν το υποκείμενο με μια λέξη που του αποδίδει μια ιδιότητα ή ταυτότητα. Τα ρήματα αυτά λέγονται συνδετικά. Η λέξη που δίνει την ιδιότητα ή την ταυτότητα στο υποκείμενο λέγεται κατηγορούμενο.

Συνηθισμένα συνδετικά ρήματα είναι τα: είμαι, γίνομαι, φαίνομαι, μοιάζω, παραμένω, θεωρούμαι, διορίζομαι και εκλέγομαι.

💡 Για παράδειγμα

Ο Καραγκιόζης είναι λαϊκός ήρωας.Υποκείμενο: ο ΚαραγκιόζηςΣυνδετικό ρήμα: είναιΚατηγορούμενο: λαϊκός ήρωας

Η παράσταση ήταν εντυπωσιακή.Υποκείμενο: η παράστασηΣυνδετικό ρήμα: ήτανΚατηγορούμενο: εντυπωσιακή

Ο ηθοποιός έγινε διάσημος.Υποκείμενο: ο ηθοποιόςΣυνδετικό ρήμα: έγινεΚατηγορούμενο: διάσημος

Η Μαρία φαίνεται κουρασμένη.Υποκείμενο: η ΜαρίαΣυνδετικό ρήμα: φαίνεταιΚατηγορούμενο: κουρασμένη

Ψηφιακό εκπαιδευτικό υλικόΣυνδετικά ρήματα και κατηγορούμενοΗ αντίστοιχη θεωρία και οι δραστηριότητες από το ψηφιακό εκπαιδευτικό υλικό.Άνοιξε τις σημειώσεις Ελληνικός ΠολιτισμόςΣυνδετικά ρήματαΘεωρία και παραδείγματα από τον «Ελληνικό Πολιτισμό».Άνοιξε τις σημειώσεις Σχολικό βιβλίοΝεοελληνική Γλώσσα Α΄ ΓυμνασίουΆνοιξε το σχολικό βιβλίο

Οι σημειώσεις μουΕτοιμάζονται… ✍️

🧩 5.4

Παράγωγα ρήματα

Πολλά ρήματα δημιουργούνται από άλλες λέξεις με την προσθήκη μιας παραγωγικής κατάληξης. Μπορούν να σχηματιστούν από ουσιαστικά, επίθετα ή άλλα μέρη του λόγου.

💡 Για παράδειγμα

δουλειά → δουλεύωΤο ρήμα «δουλεύω» σχηματίστηκε από το ουσιαστικό «δουλειά».

ταξίδι → ταξιδεύωΤο ρήμα «ταξιδεύω» σχηματίστηκε από το ουσιαστικό «ταξίδι».

καθαρός → καθαρίζωΤο ρήμα «καθαρίζω» σχηματίστηκε από το επίθετο «καθαρός».

ήρεμος → ηρεμώΤο ρήμα «ηρεμώ» σχηματίστηκε από το επίθετο «ήρεμος».

Ψηφιακό εκπαιδευτικό υλικόΠαράγωγα ρήματαΟ σχηματισμός παράγωγων ρημάτων στο ψηφιακό εκπαιδευτικό υλικό.Άνοιξε τις σημειώσεις Ελληνικός ΠολιτισμόςΠαραγωγή ρημάτωνΠρόσθετη θεωρία και παραδείγματα από τον «Ελληνικό Πολιτισμό».Άνοιξε τις σημειώσεις Σχολικό βιβλίοΝεοελληνική Γλώσσα Α΄ ΓυμνασίουΆνοιξε το σχολικό βιβλίο

Οι σημειώσεις μουΕτοιμάζονται… ✍️

📖 5.5

Το ρήμα στην αφήγηση

Στην αφήγηση τα ρήματα παρουσιάζουν τις ενέργειες των προσώπων και οργανώνουν τα γεγονότα μέσα στον χρόνο. Χωρίς τα ρήματα μια ιστορία θα είχε πρόσωπα, χώρους και αντικείμενα, αλλά κανείς δεν θα έκανε απολύτως τίποτα.

💡 Για παράδειγμα

Ο ηθοποιός ανέβηκε στη σκηνή, κοίταξε το κοινό και άρχισε να μιλά.Τα ρήματα «ανέβηκε», «κοίταξε» και «άρχισε» παρουσιάζουν διαδοχικές ενέργειες και βοηθούν την αφήγηση να προχωρήσει.

Το κοινό περίμενε ήσυχα. Ξαφνικά, τα φώτα έσβησαν και η παράσταση άρχισε.Το ρήμα «περίμενε» παρουσιάζει μια ενέργεια με διάρκεια. Τα ρήματα «έσβησαν» και «άρχισε» παρουσιάζουν ολοκληρωμένα γεγονότα.

Η Μαρία είχε αγοράσει τα εισιτήρια πριν φτάσουν οι φίλοι της.Το ρήμα «είχε αγοράσει» παρουσιάζει μια ενέργεια που ολοκληρώθηκε πριν από μια άλλη ενέργεια του παρελθόντος.

Ψηφιακό εκπαιδευτικό υλικόΤο ρήμα στην αφήγησηΟ ρόλος των ρημάτων και των χρόνων στην οργάνωση μιας αφήγησης.Άνοιξε τις σημειώσεις Ελληνικός ΠολιτισμόςΤο ρήμα στην αφήγησηΠρόσθετη θεωρία και δραστηριότητες από τον «Ελληνικό Πολιτισμό».Άνοιξε τις σημειώσεις Σχολικό βιβλίοΝεοελληνική Γλώσσα Α΄ ΓυμνασίουΆνοιξε το σχολικό βιβλίο

Οι σημειώσεις μουΕτοιμάζονται… ✍️